Uit het keurslijf. Modern-christelijke kunst in kerken en kapellen

Uit het keurslijf. De moeilijke strijd om de modern-christelijke kunst in Nederland 1918-1971, zo luidt de titel van de publicatie van voormalig universitair docent Open Universiteit Jos Pouls. Vanwege zijn pensionering vroeg hij twaalf oud-studenten een artikel te schrijven over kunstenaars, glazeniers, schilders en architecten in relatie tot de modern-christelijke kunst. De bijdragen laten zien dat de kunstenaars allen worstelden met 'de traditie' en de snel opkomende avant-garde kunst. Daarbij blijkt uit de hoofdstukken dat de religieuze kunst en architectuur een neerslag vormen van heersende opvattingen, ontwikkelingen en conflicten, zo staat in het voorwoord van de publicatie. Volgens Pouls wordt er anno 2021 nog weinig onderzoek gedaan naar modern-religieuze kunst en cultuur, hoewel er een voorzichtige kentering gaande is. 

Zelf mocht ik een bijdrage leveren over het werk van de Tilburgse architect Jos Schijvens (1908-1966). Aangezien het in het bestek van de bundel onmogelijk was om het totale religieuze oeuvre van Schijvens te beschrijven, beperkte ik me tot twee kapellen, namelijk de kapel bij de Sint Maartenskliniek in Ubbergen en de kapel Onze Lieve Vrouw ter Nood in Tilburg. Beide kapellen blijken representatief voor de religieuze architectuur van respectievelijk de jaren vijftig en zestig. Waar Schijvens zich bij de kapel in Ubbergen nog enigszins liet leiden door traditionele materialen en de historiserende architectuur van de Bossche School, staat de Tilburgse kapel geheel los van de kerkelijke traditie. Jos Schijvens bouwde nog meer moderne gebedshuizen in Tilburg, zoals de Sint Maartenskerk in de nieuwe wijk 't Zand, een nieuw type zaalkerk met een losstaande klokkentoren. Ook Schijvens' kerk O.L.V. van Lourdes was een zaalkerk met een lange luifel als entreepartij. Beide kerken zijn verdwenen. De Sint Maartenskerk werd niet meer voldoende bezocht en de Lourdeskerk brandde af in 2009. Er staat nu alleen nog een lange klokkentoren die herinnert aan de kerk. 

Het boek Uit het keurslijf (te koop bij W-Books) bevat nog een aantal hoofdstukken over moderne, katholieke kerken, zoals die van de architect Harry Nefkens uit Rotterdam die zich bediende van een gevarieerde architectonische geometrische vormentaal en vernieuwende constructies en materialen. Moderne glaswanden en strak vormgegeven kerkmeubilair geven aan hoezeer de katholieke kerk wel degelijk meeging in de nieuwe tijd. In Maastricht werden zelfs 'Popart-ramen' glas-in-loodramen vervaardigd door Hans Truijen in 1968 en in Oss kwam een 'futuristisch ogende' kloosterflat tot stand waarvoor de architect Jan de Reus het ontwerp tekende. Hoewel het regelmatig botste met kerkgangers, bestuurders of pastoors, blijkt dat kunstenaars de weg van de vernieuwing verkenden en deze soms ook overtuigd insloegen. Jos Pouls stelt dat (katholieke) kunstenaars - overigens zonder volledig te breken met het instituut - tussenposities innamen en kritisch stonden tegenover het rigide, vaak behoudende kunstbeleid van de kerk. 

Uit het keurslijf biedt een verrassend overzicht van de modern-christelijke kunst in kerken en kapellen in Nederland. Vooral de kerken die vanaf de jaren 1950 zijn gebouwd laten zien hoe ook de nieuwe tijd gestalte kreeg door glas-in-betonramen, geometrische grondvormen en modern vormgegeven kerkmeubilair en attributen. In Tilburg zijn er gelukkig nog een aantal moderne kerken en kloosterkapellen in stand gebleven. Laat ons deze koesteren en bewaren, omdat ze mede bijdragen aan het verhaal van de moeilijke strijd om de modern-christelijke kunst.

Afbeelding I: Sint Maartenskerk, 1963 (Architect Jos Schijvens). Foto Rien Siers, collectie Regionaal Archief Tilburg

Afbeelding II: O.L.Vrouw van Lourdes (Architect Jos Schijvens). Foto J. Korpershoek, Reliwiki.nl.