Preken van Pa voor de missie, 1979-2004

Mijn vader is Cees Robben, geboren en overleden in Berkel-Enschot op respectievelijk 27 juli 1931 en 26 november 2019. Na zijn overlijden vonden we in zijn kantoor een uitgebreide administratie: mappen, enveloppen, tonpraot-teksten, familie-feestgidsen, mailcorrespondentie en een aantal getypte preken. Omdat ik nog niets weg wilde doen, bewaarde ik alles enigszins thematisch in archiefdozen. De archiefdozen staan zes jaar na pa’s overlijden nog altijd in de kast.

Vandaag, op de zesde sterfdag van pa, nam ik vrij en tijd om hem te herinneren. Ik had nog niet zozeer een invulling voor deze dag en besloot om eens naar de doos met de preken te kijken. Het bleek te gaan om een stapel papieren met getypte teksten. Alles keurig gedocumenteerd met de naam van de parochie, de vermelding MEMISA, MIVA of Wereldmissiedag, een datum en een jaartal. Aan het lettertype en de lay out was duidelijk te zien of de tekst getypt was, dan wel een uitdraai uit de printer. Het zijn verschillende tinten witte bladen in verschillende formaten, aan elkaar geniet, met onderstrepingen, verticale streepjes en soms woordentellingen onderaan. Het bleken lezingen, dan wel preken voor MIVA, MEMISA en vanaf 1989 Wereldmissiedag. Samen vormen ze een visie op kerk, missie en hulp aan ontwikkelingslanden in de periode 1979 tot en met 2004. Vijfentwintig jaar lang preekte pa in diverse parochies in het land.

Toen pa begon aan zijn missie in 1979, was ik achttien jaar en fel in mijn afkeer van de kerk. Op zondagochtend bleef ik demonstratief in bed liggen, ondanks het aanhoudende en doordringende klokkengelui van de kerk, waar wij recht tegenover woonden vanuit ons huis aan de Molenstraat. Met onze ouders hadden mijn zussen en ik regelmatig woorden over de wekelijkse kerkgang. ‘Wie nog thuis woonde, volgde de regels van het huis,’ zo vonden mijn ouders. Achteraf bezien klinkt het best redelijk, maar destijds trok ik me er weinig van aan.

In de archiefdoos van de preken bevindt zich een notitieblokje. In zijn typische handschrift beschrijft pa op twee aparte blaadjes zijn optredens voor de MIVA en de MEMISA. Vanuit beide organisaties werd pa voorzien van circulaires met thema’s, achtergrondinformatie en bijbelcitaten. In een begeleidende brief stond vermeld in welke parochie hij werd verwacht, welke pastoor het aanspreekpunt was en de vraag om zelf contact op te nemen over de kerkdiensten en eventueel logies. Kerkdiensten waren nog op zaterdagavond en zondagochtend, want bovenaan elke preek staat meestal ‘MIVA- of MEMISA-weekend’. Het waren jaarlijkse terugkerende weekenden: de MEMISA was het eerste weekend van februari, de MIVA het laatste weekend van augustus, Wereldmissiedag medio oktober.

Reiskosten evenals een bescheiden honorarium waren beschikbaar voor de predikanten. Een envelop uit 1987 bevat een boekje over het bisdom Den Bosch, een flyer met een gironummer, een kaartje waarop pa de opbrengst van de MIVA-kollekte kon registreren en een acceptgirokaart. Op de brief schreef pa de tijden van de H. Missen en onderaan: ‘Niets gedeclareerd. Alles geschonken.’ In een andere envelop, eveneens uit 1987, bevindt zich een kassabon van de Shell. Daarop heeft ma de kilometerstand geschreven: bij aanvang 93.954, in Lisse 94.144 en terug in Berkel-Enschot 94.277. Pa rekende het nog na en kwam op 323 kilometer retour. Op een notitieblaadje staat geschreven dat hij in Hotel De Valk in Sassenheim verbleef. Waarschijnlijk ging ma die keer mee voor een weekendje weg.

Pa preekte, maar koos een aantal jaren evenzo graag voor de ‘ton’, de zogeheten ‘tonpraot’, voorafgaand aan carnaval. Voor zowel kerk als carnaval schreef hij zijn eigen teksten. Dat was hem niet vreemd, want al vroeg in zijn loopbaan schreef hij kleine 'stukjes' voor de lokale krant, als correspondent van Het Nieuwsblad van het Zuiden. Later zou hij lange tijd stukjes voor weekblad De Schakel gaan schrijven. Pa had een zwarte, zware typmachine, later vervangen door een sportiever model à la Olivetti. Zijn teksten typte hij met twee vingers, corrigeerde met Tippex, of knipte woordjes en regels uit en plakte die op de goede plaats. Ook zijn sommige preken verknipt en met plakband aan elkaar gezet. Zinnen en alinea’s in de goede volgorde zetten, was letterlijk handwerk. Tot aan 2001. Vanaf toen moet hij de computer hebben gebruikt. Correcties zijn namelijk digitaal verwerkt, evenals de opmaak en de volgorde van de zinnen. Zijn laatste preek in 2004, voor Wereldmissiedag in Berkel-Enschot, schreef hij in het lettertype Comic Sans.

Vanaf 1979 trok pa vijfentwintig jaar lang door Nederland, van parochie naar parochie, tot aan 2004. Had ik tot dan toe geen belangstelling voor het kerkelijke werk van pa, in 2004 begon ik aan mijn eerste module Cultuurgeschiedenis bij prof. dr. Arnoud-Jan Bijsterveld aan de Tilburgse universiteit. Daar ontstond mijn belangstelling voor het Rijke Roomse Leven, nadat ik een paper schreef over de H. Sacramentsprocessie in Berkel-Enschot, waaraan ik als kleuter had deelgenomen. De studie zette ik voort bij de Open Universiteit, waar ik afstudeerde in cultuurgeschiedenis, erfgoed en identiteit. Tijdens mijn studie ontstond mijn belangstelling voor de bouw en inrichting van Rooms-katholieke kerken die na de Tweede Wereldoorlog zijn gebouwd. De rol van architecten en kunstenaars en hun moderne visie was vaak in strijd met de christelijke tradities. Nu ik de lijst van de locaties bekijk waar pa ging preken, zie ik een aantal kerken, die ik graag met hem had bezocht.

Zo stond hij in Groesbeek in de H. Antonius van Padua, een kerk die in 1949 werd ingewijd als opvolger van het verwoeste gebouw uit 1935 van Granpré Molière. Later, in 1988, ging pa naar Grubbenvorst, waar de O.L. Vrouw ten Hemelopneming in 1952 was voltooid naar een ontwerp van Alphons Boosten, wiens toren waarschijnlijk geïnspireerd was op de O.L. Vrouwekerk in Maastricht. In Tilburg sprak pa in de St. Lidwinakerk, gebouwd in 1952 door H. de Bever, een markant wit gebouw dat in 2005 weer verdween. En in Eindhoven werd pa in 1983 gevraagd voor de Pius X-kerk, een modernistisch bouwwerk van Theo Boosten uit 1960, met een opvallend open
betonskelet en toren, dat in 1992 alweer gesloopt werd. Ook de St. Lucaskerk in Tilburg, waar pa in 1984 preekte, maakt deel uit van dit verhaal: een sobere modernistische zaalkerk van Jules Nouwens uit 1965, nog altijd in gebruik en zelfs voor concerten. En in 1997 ging pa naar Sint-Oedenrode, naar de Goede Herder, een modernistisch gebouw uit 1966 van Pieter Dijkema, met een losstaande betonnen toren en een rechthoekige kerkzaal.

Pa was geen predikant. In het dagelijkse leven was hij beheerder van een van de filialen bij de Rabobank in Tilburg. Als leek-predikant kreeg pa dan via de circulaires suggesties voor de preek en actuele informatie over het missiewerk. In een van de boekjes is onder andere te lezen dat MEMISA werd opgericht als missieorganisatie in 1925, maar transformeerde tot ontwikkelingswerk. Waar voorheen paters, broeders en zusters ‘hun leven en gezondheid in de waagschaal stelden om in ‘donker Afrika’ het Evangelie te brengen,’ had het werk zich anno 1991 verbreed tot meer structurele hulp, zodat de lokale bevolkingsgroepen zichzelf leerden te helpen. De ziel van MEMISA werd nog steeds ingegeven door het evangelie, zo lezen we in het boekje. Daarbij kreeg pa handreikingen voor verwijzingen naar het Deuteronomium of het evangelie van Marcus. De predikant kon zijn eigen preken schrijven, maar werd gevraagd deze af te sluiten met een appèl om het werk van MEMISA te ondersteunen met een financiële bijdrage. Aan de hand van deze informatie en inspiratiebronnen schreef pa zijn eigen teksten. Hij sloot af volgens de opdracht: ‘Alvast bedankt namens MEMISA. Moge God het U eens lone.’[1]

Het denken over niet-Westerse culturen was in 1993 al aan de orde. Zo vroeg mijn vader in het kader van de Wereldmissiedag aandacht voor de ‘inheemse volken’. Het ging om de ‘oorspronkelijke bewoners van een gebied die een geestelijke band hadden met hun natuurlijke omgeving, die niet overheersten in de nationale samenleving en een ondergeschikte rol speelden,’ zo omschreef hij de inheemse volken. ‘Het bewaren van voorouderlijke gebieden en een eigen identiteit, deze ontwikkelen en overdragen aan nakomelingen van hun eigen volk en recht op zelfbeschikking en een eigen vorm van godsdienst’ noemde pa belangrijke waarden. Of pa zelf kritiek had op het missionaire werk, is maar de vraag. Waarschijnlijk was zijn informatie ingegeven door de organisatie zelf. De missionarissen hadden te weinig aandacht voor de omstandigheden, zo werd gesteld. ‘Missionarissen en zendelingen zagen vooral ‘dwaling en duisternis’.’ In het jaar 1993 was de opvatting over de missie inmiddels grondig veranderd. De kerken omschreven hun eigen taak als ‘opvang, begeleiding en inpassing van de inheemse waarden, met als uitgangspunt het evangelie.’ Pa sloot zijn preek af met het belang dat ‘de kerk de inheemse mens met al zijn verlangens in zijn wezen laat.’ God was immers al aanwezig bij de inheemse volken voor de komst van de Europeanen.[2]

Gedurende vijfentwintig jaar, van 1979 tot en met 2004, preekte pa in diverse Rooms-katholieke kerken in Nederland, zo blijkt uit zijn nalatenschap die uit getypte papieren, boekjes, enveloppen en notitiebriefjes bestaat. Deze archiefdoos heb ik sinds het overlijden van pa niet meer bekeken. Vandaag was zijn zesde sterfdag en ik vond het een mooie gelegenheid om zijn kerkelijke werken eens te bekijken. Pa had zijn eigen missie. Hij combineerde zijn Rooms-katholieke geloof met zijn passie voor schrijven en optreden als predikant. Daarbij had hij belangstelling voor erfgoed, kerken en reisde hij graag door het land. Gedurende het doorbladeren van deze documenten, het vluchtig doorlezen van de preken, het lezen van zijn handschrift en het herkennen van mijn eigen belangstelling voor de kerk(gebouwen) en de missie, voelde pa vandaag heel dichtbij.

Overzicht

1979 Antonius en Barbara, Den Bosch. MIVA, augustus 1979.

1980 Parochie H. Michael, Beek en Donk. MEMISA, februari 1980.

1980 H. Clemens Baardwijk. MIVA, augustus 1980.

1981 Parochie Maria Hemelvaart, Aardenburg, Zeeland. MEMISA, januari-februari 1981.

1981 Parochie O.L.V. Hemelvaartkerk, Ovezande, Zeeland. MIVA, augustus 1981.

1982 Heusden. Gemeente Asten. MEMISA, februari 1982.

1982 Parochie O.L. VROUW Onbevlekte Ontvangenis, Breda. MIVA, augustus 1982.

1983 Parochie H. Theresia van Avilla, Den Haag. MEMISA, februari 1983.

1983 Parochie H. Pius X, Eindhoven. MIVA, augustus 1983.

1984 Parochie H. Lidwina, Tilburg. MEMISA, februari 1984.

1984 St. Lucaskerk Tilburg. MIVA, augustus 1984.

1985 Parochie O.L. VROUW van Zeven smarten, Venray. MEMISA, februari 1985.

1985 Parochie van St. Petrus Banden, Diemen. MIVA, augustus 1985.

1986 Parochie H. Joannes de Doper, Ottersum. MEMISA, februari 1986.

1986 Parochie H. Antonius van Padua, Groesbeek. MIVA, augustus 1986.

1987 Parochie St. Agatha, Lisse. MEMISA, jan-feb 1987.

1987 Parochie St. Catharina, Den Bosch. MIVA, augustus 1987.

1988 Parochie H. Harten, Den Bosch. MEMISA, februari 1988.

1988 Parochie O.L. Vrouw ten Hemelopneming, Grubbenvorst. MIVA, augustus 1988.

1989 Parochie H. Jozef, Biezenmortel. MEMISA, januari 1989.

1989 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1989.

1990 Parochie St. Willibrordus, Berghem. MEMISA, februari 1990.

1990 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1990.

1991 Parochie H. Johannes Oisterwijk. MEMISA, februari 1991.

1991 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. MIVA, augustus 1991.

1992 Parochie H. Johannes Oisterwijk. MEMISA, februari 1991.

1992 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1992.

1993 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. MEMISA, februari 1993.

1993 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1993.

1994 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1994.

1995 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. MIVA, augustus 1995.

1995 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1995.

1996 Parochie H. Antonius Abtkerk, Schaijk. MEMISA, februari 1996.

1996 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1996.

1997 Parochie De Goede Herder, St. Oedenrode. MEMISA, februari 1997.

1997 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. MIVA, augustus 1997.

1998 Parochie H. Jozef, Biezenmortel. MEMISA, februari 1998.

1998 Abdij van Berne, Heeswijk. Wereldmissiedag, oktober 1998.

1998 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1998.

1999 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 1999.

2000 St. Lambertusparochie Udenhout. MEMISA, februari 2000.

2000 St. Lambertusparochie Haaren. MEMISA, februari 2000.

2000 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. MIVA, augustus 2000.

2000 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Vredesweek, september 2000.

2001 Parochie H. Cornelius, Den Hout. MEMISA, februari 2001.

2001 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. MIVA, augustus 2001.

2004 Parochie St. Willibrordus, Berkel-Enschot. Wereldmissiedag, oktober 2004.

---

[1] C. Robben, preek MEMISA-weekend, 2-3 februari 1991. Parochie H. Johannes, Oisterwijk.

[2] C. Robben, Preek Wereldmissiedag 23-24 oktober 1993. St. Willibrordusparochie, Berkel-Enschot.